พระกริ่งเทพโมลีสมเด็จพระสังฆราช(แพ) วัดสุทัศน์ พ.ศ.2441 (ใต้ฐานเลข ๑)

พระกริ่งเทพโมลี เป็นพระกริ่งรุ่นแรกในประวัติศาสตร์ของสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทว) แห่งวัดสุทัศนเทพวราราม จัดสร้างขึ้นในราวปี พ.ศ.2441 – พ.ศ.2442 เพื่อเป็นที่ระลึกในวโรกาสที่พระองค์ได้รับพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะชั้นผู้ใหญ่ที่ "พระเทพโมลี" ถือเป็นปฐมบทและบรรทัดฐานของการสร้างพระกริ่งสายวัดสุทัศน์ในยุคต่อมา

ประวัติการจัดสร้างและจำนวน

       ครั้งแรก (พ.ศ.2441): จัดสร้างจำนวน 9 องค์ โดยมีการจารึกหรือตอกเลขไทยกำกับไว้ใต้ฐานตั้งแต่เลข ๑ ถึง ๙

       ครั้งที่สอง (พ.ศ.2442): จัดสร้างเพิ่มอีกจำนวนหนึ่ง (มักเรียกเป็นรุ่น 2) แยกแยะด้วยการไม่มีเลขโค้ดใต้ฐาน

       จำนวนรวมทั้งหมด: คาดว่าสร้างรวมกันไม่เกิน 20 องค์ ทำให้เป็นพระกริ่งที่หาชมของแท้ได้ยากยิ่งกว่าพระกริ่งปวเรศ

       สถานที่ทำพิธี: ทำพิธีเททองหล่อโบราณ ณ บริเวณหน้ากุฏิใหญ่ ในคณะ 11 ของวัดสุทัศน์

พุทธลักษณะและพุทธศิลป์

       แบบไทยประยุกต์: มีความสูงประมาณ 4.2 เซนติเมตร และฐานกว้าง 2 เซนติเมตร

       ช่างหลวง: สันนิษฐานว่าเป็นฝีมือการแกะพิมพ์และเททองของช่างหลวงในยุคนั้น มีความประณีต อ่อนช้อย และสมบูรณ์มาก

       ต้นแบบ: นำเค้าโครงพิมพ์ทรงมาจาก พระกริ่งปวเรศ ของสมเด็จกรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ แห่งวัดบวรนิเวศวิหาร แต่ทรงให้ช่างตัด "บัวด้านหลัง" ออก เพื่อไม่ให้เป็นการวัดรอยเท้าครูหรือซ้ำกับองค์ต้นแบบ

       สร้อยประคำ: เม็ดประคำทั้งด้านหน้าและด้านหลังใช้วิธีกดหุ่นในเนื้อเทียน ไม่ใช่การตอกตุ๊ดตู่ภายหลัง

เนื้อหาและวรรณะโลหะ

       รุ่นแรก (เนื้อนวโลหะ): เป็นเนื้อนวโลหะสูตรพิเศษ ภายในเมื่อตัดหรือแต่งเนื้อจะเห็นเป็นสีขาวคล้ายเงิน แต่เมื่อสัมผัสอากาศและผ่านกาลเวลาจะเปลี่ยนเป็นสีเหลือบเมฆสิทธิ์ และกลับเป็นสีดำสนิทในที่สุด

       รุ่นสอง (เนื้อออกเหลือง): บางองค์มีกระแสโลหะผสมต่างออกไป โดยวรรณะจะออกเหลืองเหลือบละม้ายคล้ายเนื้อเมฆสิทธิ์ และเนื้อไม่กลับดำสนิทเท่ากับรุ่นแรก

       ระบบเม็ดกริ่ง: ใช้วิธีเทหล่อแบบ "กริ่งในตัว" และบรรจุเม็ดกริ่งไว้ภายในตั้งแต่ตอนเททอง

พุทธคุณและค่านิยม

       พุทธคุณครอบจักรวาล: โดดเด่นอย่างยิ่งในด้านการทำน้ำมนต์เพื่อรักษาโรคภัยไข้เจ็บ ขจัดปัดเป่าสิ่งอัปมงคล เสริมดวงชะตา บารมี และแคล้วคลาดปลอดภัย

       ค่านิยมในวงการ: เนื่องจากเป็นพระกริ่งปฐมบทที่มีจำนวนน้อยระดับตำนาน ปัจจุบันหมุนเวียนในตลาดพระเครื่องน้อยมาก ราคาค่านิยมสะสมของแท้พุ่งสูงถึงหลักหลายๆล้านบาท

ลายเส้นและอักขระที่ปรากฏ(รอยจารอักขระและลายเส้นใต้ฐาน)

1. อักขระขอมตัว "โอม" หรือเลข "๑" ไทย: บริเวณด้านล่าง (ใต้รอยอุดกริ่ง) ปรากฏรอยจารอักขระขอมที่มีลักษณะเป็นวงม้วนกลมแล้วตวัดหางขึ้น ซึ่งในวงการพระกริ่งสายวัดสุทัศน์และพระกริ่งยุคเก่า มักพิจารณาว่าคือตัว "โอม" ซึ่งมีรูปลักษณะคล้ายตัวเลข ๑ ไทย (ตามประวัติพระกริ่งเทพโมลีรุ่นแรกคราแรกบางกระแสระบุว่ามีการจารเลขไทย ๑-๙ กำกับไว้ หรือบางมุมมองจากสายตรงระบุว่าลายเส้นขยักลักษณะนี้ได้รับอิทธิพลศิลปะมาจากรอยจารรูปตัวโอมในพระกริ่งตั๊กแตนโบราณ)

2. รอยเส้นจารล้อมรอบ (เส้นรัศมี/วงกลม): ปรากฏรอยจารเป็นเส้นโค้งเป็นวงล้อมรอบรอยอุดเม็ดกริ่งตรงกลาง เป็นการเดินเส้นยันต์หนุนเพื่อความศักดิ์สิทธิ์ตามตำรา

3. อักขระด้านข้าง: มีรอยจารตัวอุ หรืออักขระขอมตัวสั้นตัวอื่นๆ ปรากฏอยู่บริเวณขอบฐานฝั่งซ้ายและขวาอย่างแผ่วเบา

ลักษณะและธรรมชาติของรอยจาร (ลายมือเหล็กจาร)

1. รอยจารแบบ "เส้นขนแมว": รอยจารมีความคม ลึก และเป็นเส้นเรียวเล็กสม่ำเสมอ ซึ่งเกิดจากการใช้ "เหล็กจาร" สลักลงบนเนื้อนวโลหะโดยตรงหลังจากที่พระได้รับการเทหล่อ ปัดแต่ง และอุดกริ่งเสร็จเรียบร้อยแล้ว

2. ความเก่าธรรมชาติในร่องจาร: เมื่อสังเกตในร่องลึกของรอยเหล็กจาร จะเห็นความแห้ง คราบความเก่า และสีของกระแสเนื้อโลหะที่เปลี่ยนไปตามกาลเวลา (ไม่คมขาวแบบรอยที่เพิ่งขูดขีดใหม่) แผ่นใต้ฐานมีรอยขัดแต่งเรียบและรอยครูดสัมผัสจากการใช้งานตามธรรมชาติ

บริเวณรอยอุดกริ่ง (ก้นช่างแต่ง)

1.ตรงกลางฐานปรากฏร่องรอยการอุดปิดรูบรรจุเม็ดกริ่ง โดยแต่งผิวเชื่อมโลหะให้เนียนราบไปกับแผ่นใต้ฐาน การแต่งก้นในลักษณะนี้เป็นเอกลักษณ์การสร้างพระกริ่งยุคแรกๆ ที่ยังเป็นงานฝีมือหล่อโบราณรายองค์ ความเรียบร้อยจะไม่สม่ำเสมอเท่ากันทุกองค์ ทำให้รอยจารต้องสลักหลบหรือล้อมรอบรอยอุดกริ่งนี้ไว้

สรุปภาพรวม: รอยจารใต้ฐานองค์นี้จัดว่า มีความคมชัดและสมบูรณ์มาก ลายเส้นสม่ำเสมอและสะท้อนพุทธคุณตามตำรับสายวัดสุทัศน์อย่างครบถ้วน ถือเป็นจุดจ่ายตังค์สำคัญในการพิจารณาความแท้และมูลค่าของพระกริ่งเทพโมลีรุ่นนี้